सिलाम साक्मा लिम्बू समुदायको मौलिक र सांस्कृतिक विम्ब हो । यो समुदायले सिलाम साक्मालाई सुरक्षा कवचका रुपमा लिने गर्छ । सिलाम साक्माको इतिहास ठूलो विपत्बाट जोगाएको एक मिथकसँग जोडिएको छ ।
लिम्बू भाषामा ‘सि’को अर्थ मृत्यु, ‘लाम’को अर्थ बाटो र ‘साक्मा’ को अर्थ छेक्नु हो । समग्रमा सिलाम साक्मा भनेको मृत्युको बाटो छेक्नु हो ।
पहिलेपहिले घुङरिङ बाँस प्रजातिको बुट्यानबाट बनाइन्थ्यो । पछिल्लो समय धागो प्रयोग गरेर सिलाम साक्मा बनाउन थालिएको हो । यसमा कालोबाहेक निलो, खैरो, सेतो, रातो, पहेँलो, हरियो रङ प्रयोग गरिन्छ ।
सौर्य मण्डलमा रहेका बुध, शुक्र, पृथ्वी, मंगल, बृहस्पति, शनि, अरुण र बरुण गरी आठवटा ग्रहको प्रतीकका रुपमा सिलाम साक्मा बुन्न आठै रङ प्रयोग गरिने गरिन्छ । पहिले मुन्धुमी रुपमा प्रयोग हुने सिलाम साक्मा अहिले फेसनका रुपमा पनि प्रयोग हुन थालेको छ । विशेषतः कोशी प्रदेशमा पछिल्लो समय सार्वजनिक कार्यक्रममा अतिथिलाई खादा र ब्याचको साटो सिलाम साक्मा नै लगाएर स्वागत सत्कार गर्न थालिएको छ । त्यसो त सुरुमा लिम्बूहरुको जातीय संस्था किरात याक्थुङ चुम्लुङको विभिन्न कार्यक्रममा अतिथिहरुलाई ब्याचको रुपमा लगाउन थालिएको थियो । साथै लिम्बु पत्रकार संघ र नेपाल आदिवासी जनजाति पत्रकार(फोनिज) को विभिन्न कार्यक्रममा ब्याजको रुपमा अतिथिहरुको छातीमा देखिन थाल्यो । पछि–पछि लिम्बू बाहुल्य कोशी प्रदेशका पाँचथर, तेह्रथुम, धनकुटा, ताप्लेजुङ, इलाम, मोरङ, सुनसरी र झापामा सिलाम साक्माको उपयोग धेरै भएको पाइन्छ ।
सिलाम साक्मा देब्रे छातीमा लगाइन्छ । छातीमा सिलाम साक्मा लगााउदा मान्छेको अकालमा मृत्यु हुँदैन, घरमा सिलाम साक्माको प्रतिमा राख्दा प्राकृतिक विपत्तिबाट जोगिन्छ भन्ने विश्वास छ ।
मानिस जीवित रहे नरहेको संकेत मुटुले नै गर्छ । त्यही भएर सिलाम साक्मा मुटुको सुरक्षा कवचका रुपमा देब्रे छातीमै लगाइन्छ । मृत्यु छेकिने, महामारीबाट जोगिने विश्वासअनुसार यसको प्रयोग गर्न थालिएको हो ।
अहिले कोशीमा मात्रै होइन सिलामा साक्माले संसारभर यात्रा गरेको छ । लिम्बू समुदायको बसोवास रहेको काठमाडौं उपत्यका हुँदै यसको विस्तार बेलायत, हङकङ, सिंगापुर, अमेरिका लगायतका देशसम्म भएको छ । जहाँका सार्वजनिक कार्यक्रममा यसको प्रयोग हुन्छ ।
किराँत याक्थुङ चुम्लुङसँगै लिम्बू विभिन्न संघसंस्थाले आयोजना गर्ने सार्वजनिक कार्यक्रममा अतिथिलाई दिइने मायाको चिनोमा समेत सिलाम साक्माको आकृति फ्रेममा सजाएर दिन थालिएको छ ।
सिलाम साक्माको मिथक
इतिहासविद् एवं याक्थुङ प्रज्ञा प्रतिष्ठानका कुलपति राजेन्द्रकुमार जबेगूका अनुसार सिलाम साक्मा प्रयोगको सुरुवात एक दन्त्य कथासँग जोडिन्छ । छैटौं शताब्दी पूर्वमा सावा येत्हाङ (आठ राजाहरु) को गाउँमा महामारी फैलियो । धेरै उपाय लगाएर प्रयास गर्दा पनि नियन्त्रण भएन । महामारीका कारण धेरै मानिस मरे । तीमध्ये केतिन्हाङ्बा र केतिन्हाङमा छोराछोरीहरू धेरै मरे ।
ती दम्पतीलाई आफ्नो वंशको पीर भयो । महामारीबाट बच्ने उपायका लागि आशाका साथ उनीहरु सोधुङगेन लेप्मुहाङकहाँ पुगे । उनीहरूले महामारीबाट बच्ने र बचाउने तरिका सोधे । लेप्मुहाङले उनीहरूको बिन्ती सुनेपछि शुभ दिन पारी फेन्जिरी फेन्दसाम्ब र उनका चेला फेन्जिहाङ्बा फेदाङ्बालाई पठाउने बचन दिएर घर फर्काए ।
केहि दिनपछि केतिन्हाङ्बा र केतिन्हाङमाकहाँ फेन्दसाम्ब र उनका चेला फेन्जिहाङ्बा आए । डन्डी खुर्केर दुवै छेउमा फुर्को निकाले र दुवै डण्डीलाई जोडेर मेरिहेम्बाङ खि ? (धागो) ले ९ फन्को बाँ धेर सिलाम साक्माको आविष्कार गरे । उनीहरूले सिलाम साक्मालाई चुलामाथि (काल्लाङ) मुन्धुमको मन्त्र जपी गाडिदिए ।
त्यसपछि चुलोमा आएर मुन्धुमको मन्त्र जपी सिलाम साक्मा गाडिदिए । त्यसपछि महामारी रोकियो । मान्छे मर्न छाडे । त्यसबेलादेखि सिलाम साक्मा आर्थत् मृत्युको बाटो छेक्ने मन्त्र जपित त्यस साधनलाई अनुष्ठान (तङसिङ ) हरूमा प्रयोग गर्न थालिएको हो ।
