पथरी शनिश्चरे नगरभित्र शिक्षाको समग्र अवस्था

पथरी बहुमुखी क्याम्पस कोशी प्रदेशको मोरङ जिल्ला पथरीशनिश्चरे वडा नं. १ मा अवस्थित छ । यो क्याम्पस विराटनगरबाट लगभग ५२ कि.मि. उत्तर–पूर्व, चारकोसे झाडी तथा पूर्व–पश्चिम राजमार्गदेखि ५ सय मिटर दक्षिणमा रहेको छ । त्यसैगरी मोरङ जिल्लाको कानेपोखरी गाउँपालिकामा ७ कि.मी. पूर्व पथरीशनिश्चरे बजारदेखि ४ कि.मी. उत्तर, उर्लाबारी बजारबाट ७ कि.मी. पश्चिममा रहेको छ । उत्तरमा लेटाङ न.पा. र मिक्लाजुङ गाउँपालिका, पूर्वमा उर्लाबारी नगरपालिका, दक्षिणमा सुनवर्षी नगरपालिका र पश्चिममा कानेपोखरी गाउँपालिकासँग यस नगरपालिकाको सिमाना जोडिएको छ ।

पूर्व–पश्चिम लोकमार्गले चिरेको मोरङ जिल्लाको पूर्व भागमा रहेको पथरी बजार हरेक हिसाबले सुगम नै मानिन्छ । यस्तो अनुकूल भौगोलिक अवस्था हुँदाहुँदै पनि अनेक विषम परिस्थितिका कारण स्नातक तहको शिक्षण प्रदान गर्न नसकिरहेको अवस्थामा पञ्चायत माविको संयोजन र पहलमा मिति २०६३ पुस १५ मा स्थानीय राजनीतिक दल, सामाजिक कार्यकर्ता, शिक्षक, बुद्धिजीवी, व्यापारी, उद्योगपति, सञ्चारकर्मी, अभिभावक तथा विद्यार्थीको प्रतिनिधिमूलक भेलाले यस क्षेत्रमा स्नातक तहको पाठ्यव्रmम प्रारूप गर्ने गरी प्रस्तावित पथरी बहुमुखी क्याम्पस स्थापना गर्ने निर्णय ग¥यो । उक्त निर्णयलाई तदारूपकताका साथ अगाडि बढाउँदै तत्काल कार्यान्वयन गरी कार्यव्रmम सञ्चालन गर्न सोही मितिमा मोहनप्रसाद तुम्वापोको अध्यक्षतमा १९ सदस्यीय क्याम्पस सञ्चालन तदर्थ समितिसमेत गठन भई यस समितिको अथक प्रयासबाट २०६४ साल भदौ १९ गते विधिवत् सम्बन्धन प्राप्त गरेपछि बिहानी सत्रमा ८ जना प्राध्यापक र ५६ जना विद्यार्थीसहित पञ्चायत मावि को भवनमा बीएड् र बीबीएस्का कक्षा सञ्चालन भएको देखिन्छ ।

पथरी बहुमुखी क्याम्पस जनसहभागिता र सहयोगमा सञ्चालित नाफारहित वा सेवामूलक सामुदायिक शिक्षण संस्था हो । पथरीशनिश्चरे नगरपालिकाको वडा नं. १ मा अवस्थित यो क्याम्पस जनस्तरबाट सञ्चालन भएकाले यस क्षेत्रका दाताहरू, नगरपालिका, गाउँपालिका, जिल्ला समन्वय समिति, विश्वविद्यालय अनुदान आयोग लगायतका अन्य दातृ संस्थाबाट न्यानो सद्भाव र सहयोगका साथ निरन्तर अघि बढिरहेको छ । यस क्याम्पसको सेवा क्ष्ेत्रभित्र पर्ने पथरीशनिश्चरे न.पा., सुनवर्षी न.पा., लेटाङ न.पा., मिक्लाजुङ गा.पा. र कानेपोखरी गा.पा. हाल २० भन्दा बढि १२ कक्षासम्म पठनपाठन हुने माविहरू सञ्चालित अवस्थाा रहेका छन् । करिब २ सय मिटरको दुरीमा भुटानी शरणार्थी शिविर रहेकाले सुरूको अवस्थामा उच्च शिक्षा अध्ययन गर्ने विद्यार्थीहरूको चाप निकै देखिन्छ । तिनै सम्भावना र जनचाहना मनन् गरी स्थानीय स्तरबाटै सरल र सुलभ तरिकाले जनताका छोराछोरीहरूको उच्च शिक्षामा पहुँच पु¥याउन यो क्याम्पस स्थापना भई निरन्तर अघि बढिरहेको छ ।

अहिले यस क्याम्पसमा विद्यार्थी ४ सय ३५ जना अध्ययनरत छन् । २४ जना प्राध्यापक, १० जना पूर्णकालीन, १४ जना अंशकालीन, ४ जना सह–प्राध्यापक, ८ जना उप–प्राध्यापक र १२ जना शिक्षण सहायक रहेका छन् । यस क्याम्पसमा त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्गत शिक्षाशास्त्र सङ्काय स्नातकमा १ सय १७ जना, बीबीएसमा २ सय १९, स्नातकोत्तर व्यवस्थापनमा ३३ जना र बीएस.डब्लूमा ५५ गरी सबै स्तानकमा जम्मा ३ सय ९१ रहेका छन् । स्नातकोत्तर शिक्षाशास्त्र सङ्कायमा ५ गरी हाल कुल विद्यार्थी सङ्ख्या ४ सय ३५ जना रहेको क्याम्पसका लेखा सहायक रोहित बास्तोलाले जानकारी दिनुभएको छ । क्याम्पसको संगठनात्मक संरचना निर्माण भएको छ ।

यसमा व्यवस्थापन विभाग, अनुसन्धान व्यवस्थापन समिति, पुस्तकालय प्रयोगशाला व्यवस्थापन समिति, विद्यार्थी परामर्श पृष्ठपोषण तथा रोजगार समिति, अतिरिक्त व्रिmयाकलाप समिति, संगठन व्यवस्थापन सुधार समिति र नेपाली विभाग व्रिmयाशील रहेका छन् । यसबाहेक विषयगत शिक्षण समिति गठन भएको अवस्था रहेको छ । सो समितिले प्रभावकारी कार्य गर्न सकिरहेको छैन । प्राध्यापकहरूलाई कम्प्युटर सम्बन्धी तालिमको व्यवस्था पनि गरिएको छ । केही प्राध्यापकहरूलाई आधुनिक प्रविधिसँग शिक्षण सिकाइलाई जोड्दै प्रविधिमैत्री बनाउन खोजिएको छ । यस क्याम्पसलाई विश्वविद्यालय अनुदान आयोगले प्राण भर्ने काम गरेको छ । आयोगद्वारा सञ्चालित उच्च शिक्षा सुधार परियोजनाको पहिलो चरणमै यो क्याम्पस छानिएको छ । क्याम्पसमा क्यूएए कमिटिको प्रोसेस गरिएको  छ । स्वाध्ययन मूल्याङ्कन कमिटि, आन्तरिक गुणस्तर अनुगमन समिति, शैक्षिक परीक्षण समिति, खरिद समिति लगायत विभिन्न उपसमितिहरू गठन भई आफ्नो कार्य सम्पादन गरिरहेको अवस्था जगजाहेर नै छ । क्याम्पसका सबै कार्यहरूको प्रमाणीकरण गर्ने काम भइरहेको छ । १ सय २० वटा प्रश्नहरूको १ सय पूर्णाङ्कको सूचकाङ्क भएको स्वाअध्ययन मूल्याङ्कन प्रतिवेदन एसएसआर ५ वर्ष अगाडि बुझाइएको अवस्था छ । गुणस्तर सुनिशिचतता प्रत्यायन प्राप्तिका लागि यो क्याम्पस अन्तिम अवस्थामा आइपुगेको छ । क्याम्पसमा ३ सय ८० परिषद् सदस्य रहेको अवस्था  छ ।

यस क्याम्पसले भोगेको प्रमुख समस्या भनेको अपेक्षाकृत विद्यार्थी सङ्ख्या कम हुनु नै हो । यो सँगै आर्थिक समस्या पनि जटिल बन्दै गएको छ । यसले गर्दा यहाँ कार्यरत प्राध्यापक तथा कर्मचारीलाई तलब भुक्तान गर्न सकिरहेको छैन । क्याम्पसलाई अझ गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान, एमफिल र विद्यावारिधि गर्न अवसर प्रदान गर्न नसक्नु पनि हो । अहिले विद्यार्थी सङ्ख्या बृद्धि हुने हुँदा कक्षाकोठाको अपुग भएकाले विश्वविद्यालय अनुदान आयोगको शिक्षण भवन ३ वटा भवन निर्माण भइसकेको छ । अर्को समस्या भनेको परीक्षाफललाई परिणात्मक र गुणात्मक रूपमा अभिवृद्धि गर्न नसक्नु, स्नातक तहमा समय–सापेक्षीय प्राविधिक विषय ल्याउन नसक्नु, नियमित र दिगो आयस्रोत  पहिचान र व्यवस्थापन गर्न नसक्नु, समुदायसँगको सुमधुर सम्बन्ध कायम गर्ने खालका कार्यक्रम ल्याउन नसक्नु रहेको छ ।

समुदायको विश्वास जित्न नसक्नु, प्राविधिक विषयहरूको पहिचान र पठनपाठन ल्याउन नसक्नु, समावेशी कक्षाकोठाको व्यवस्थापन गर्न नसक्नु, सरोकारवाला पक्षसँग अझ निकटतम सम्बन्ध स्थापित गर्न नसक्नु जस्ता जल्दाबल्दा समस्याले बेरिएको छ । दिनानुदिन विद्यार्थी ‘ड्रप आउट’ को सङ्ख्या वृद्धि हुनु, क्याम्पस तहको व्यवस्थापन गर्न नसक्नु, पुरानै ढाँचाका स्नातक तहका कार्यव्रmम मात्र सञ्चालन हुनु, स्नातकोत्तर तहका कार्यव्रmमहरू पनि सबल र प्रभावकारी ढङ्गले सञ्चालन गर्न नसक्नु र अन्य थप नयाँ कार्यव्रmम ल्याउन पहल गरेपनि नआउनु समस्याको जड हो भन्न सकिन्छ ।

राजनीतिक दलबाट यो क्याम्पस अलग रहनु पर्दछ, राजनीतिक दलको नाममा व्यक्ति विशेषभन्दा स्वच्छन्द व्रिmयाकलापभन्दा विशुद्ध संस्थागत ढङ्गबाट अगाडि बढ्न अपरिहार्य छ । विषयगत योग्यता–क्षमता र वार्षिक योजनाअनुसार क्याम्पस चलाउन ढिलो भइसकेको अवस्था छ । समुदायसँग खस्कँदो विश्वास साथमा लिनु, नियमानुसार शिक्षक नियुक्ति नहुनु, क्याम्पसको मापदण्डअनुसार परीक्षा लिने परिपाटी गर्न जरूरी छ । क्याम्पस विधान क्याम्पस प्राध्यापक र कर्मचारी चलाउने भएकाले त्यहीअनुरूप चुस्तदुरूस्त सञ्चालन गठन गर्ने, राजनीतिक झुकावभन्दा काम सम्पादन गर्न सञ्चालक समिति बनाइनु पर्ने अवस्था रहेको छ ।

अहिले स्थानीय सरकार बनेको अवस्थामा यस नगरको एकमात्र उच्च शैक्षिक संस्था भएका कारण नगरपालिकाले यस क्याम्पसलाई विशेष प्राथमिकतामा राखेको अवस्थामा छ । यस क्याम्पसमा यसलाई आफ्नो नीति अध्ययन र अनुसन्धान केन्द्रको रूपमा विकास गर्नुपर्छ । पथरीमा रहेका स्थानीय सङ्घ–सस्थासँग समन्वय गरी स्रोत पहिचान गर्ने कार्यको थालनी गर्नु आवश्यक रहेको छ । यस क्षेत्रका वनका अगुवाहरू, सहकारी संस्था र यसका अभियान्ताहरूसँग क्याम्पसकाबारे बृहत्तर हित र यसभित्र आफ्नो हकका लागि साझेदारी कार्यव्रmम गर्न एकदमै आवश्यक छ ।

यहाँ क्याम्पस बसको व्यवस्था, छात्रावासको व्यवस्था, उपयुक्त खेल मैदान, व्यवस्थित पार्किङ, घेराबारा, आकर्षक बागबगैंचाको व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ । सम्पूर्णतामा नै प्रविधिमैत्री शिक्षण सिकाइतिर उन्मुख रहन सकिन्छ । राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा शिक्षण संस्थाहरूसँग भगिनी सम्बन्ध स्थापना गर्न सकिन्छ । प्रशस्त जग्गा जमिन भएकाले यसमा प्राविधिक तथा व्यवसायिक विषयहरू थप्नका लागि भौतिक संरचना निर्माण गर्न सकिन्छ । विद्यार्थी सङ्ख्या वृद्धिका लागि सेवा क्षेत्रमा प्रशस्त १२ कक्षासम्म विद्यार्थीहरू छन्, तिनीहरूसँग सहकार्य गर्न सकिन्छ । क्याम्पस हाताभित्र स्वास्थ्यकर्मी सहितको उपचार कक्ष व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ । राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका गैरसरकारी संस्थाहरूबाट शैक्षिक विकासका लागि आर्थिक सहयोग प्राप्त गर्न सकिन्छ । क्याम्पस पूर्वतर्फको सडक किनारामा व्यवसायिक प्रयोजनको भवन बनाई आम्दानी बढाउन सकिन्छ । क्याम्पस भौगोलिक यातायात तथा घनाबस्तीको क्षेत्रमा स्थापित छ । यसलाई एउटा छुट्टै गहनाको रूपमा विकास गर्न सकिन्छ ।

गरिब तथा जेहेन्दार विद्यार्थीका लागि स्थानीय संस्थाहरूबाट विद्यार्थीलाई छात्रवृत्ति तथा अक्षयकोष स्थापना गर्न सकिन्छ । स्थानीयस्तरमा विज्ञान तथा प्रविधिक विषयका स्नातक तहका कक्षाहरू सञ्चालन गर्न सकिन्छ । राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका विभिन्न विषयविज्ञहरूबाट आतिथ्य कक्षाहरू सञ्चालन गर्न सकिन्छ । बजार क्षेत्र तथा घना आवादी क्षेत्र भएकाले आर्थिक सहयोग प्राप्त गर्न सकिने आधारहरू खोज्न सकिन्छ । पर्यावरणलाई ध्यानमा राख्दै वृक्षारोपण गरी हरियाली क्षेत्र तथा पर्यटकीय स्थलको रूपमा विकास गर्न सकिन्छ । सीमित स्रोत र साधनको असीमित लाभ हासिल गर्न सकिने प्रशस्तै आधार छ । परस्पर सहकार्यबाट सीमान्तकृत तथा विपन्न एवम् दलित वर्गले शिक्षा प्राप्त गर्न पाउने वातावरण निर्माण गर्न सकिन्छ । यसका लागि स्थानीयको विश्वास जित्न सक्नु र नेतृत्वमा दृढ इच्छाशक्ति, दूरदर्शिता र यसको कार्यान्वयनमा संस्थागत इमान, निष्ठा हुन जरूरी छ ।

पथरीशनिश्चरे नगरपालिका शिक्षाको क्षेत्रमा निकै मलिलो माटोको रूपमा विकसित भइरहेको अवस्था छ । यस नगरले शिक्षा क्षेत्रमा द्रुत गतिमा फड्को मारेको देखिन्छ । त्यसैगरी नगरपालिका क्षेत्रमा एउटा सामुदायिक पथरी बहुमुखी क्याम्पस नीजि क्षेत्रबाट सञ्चालित  ऋतम्भरा बहुमुखी क्याम्पस रहेको छ । साथै एउटा धार्मिक विद्यालयसहित गरी जम्मा २७ वटा सामुदायिक विद्यालयहरू, ४ वटा समुदायमा आधारित बालविकास केन्द्र र मन्टेश्वरीसहित गरी ४१ वटा संस्थागत विद्यालयहरू सञ्चालनमा रहेका देखिन्छन् ।

सामुदायिक विद्यालयतर्फ कक्षा १२ सम्म चलेका ६ वटा विद्यालयहरू सञ्चालनमा रहेका छन् । जसमा जेठो विद्यालयको रूपमा पञ्चायत मावि वडा नं. १ मा रहेको छ । त्यसैगरी वडा नं. ३ मा जनता मावि, वडा नं. ४ मा भागिरथ मावि, वडा नं. ८ मा बुद्ध मावि र वडा नं. ९ मा सिंहवाहिनी माध्यमिक विद्यालय रहेको कुरा शिक्षा, युवा तथा खेलकुद शाखाप्रमुख नवीन खुलाल बुढाथोकीले जानकारी दिनुभयो । कक्षा १० सम्म चलेका विद्यालयहरू ५ वटा विद्यालयहरूमा पथरीशनिश्चरे–१ को सुनाखरी मावि, पथरीशनिश्चरे–५ को सुँगाहाट मावि, पथरीशनिश्चरे–६ मा रहेको बालकल्याण मावि, पथरीशनिश्चरे–७ मा रहेका चन्द्रकिराँतेश्वर मावि र दुर्गा मावि रहेका छन् ।

त्यसरी नै यस नगरमा आधारभूत तहमा रहेका ६ वटा विद्यालयहरूमा पथरीशनिश्चरे–४ को सरस्वती आधारभूत विद्यालय र जनकल्याण आधारभूत विद्यालय, पथरीशनिश्चरे–६ को दुर्गा आधारभूत विद्यालय, पथरीशनिरश्चरे–८ को दुर्गा आधारभूत विद्यालय र पथरीशनिश्चरे–१० मा अवस्थित जालपा सिंहदेवी र हिरक आधारभूत विद्यालय रहेका छन् । कक्षा–५ सम्म चलेका आधारभूत विद्यालयमा ७ वटा, कक्षा–१ सम्म चलेका १ वटा, बालविकासतर्फ ४ वटा र अनौपचारिक शिक्षा पढाइ हुने भएका ३ वटा रहेको नगर शिक्षा, युवा तथा खेलकुद शाखा प्रमुख खुलाल बुढाथोकीले बताउनुभयो ।

मोरङको पथरीशनिश्चरे नगरपालिकामा संस्थागत विद्यालयको अवस्था हेर्दा सामुदायिक विद्यालयको तुलनामा संस्थागत विद्यालयको सङ्ख्या निकै राम्रो मान्न सकिन्छ । २०४६ सालपछि यता नेपालमा संस्थागत विद्यालयले फस्टाउदो अवस्था प्राप्त ग¥यो । यसरी हेर्दा राज्यलाई कर तिरेर शिक्षा ऐन, नियमावलीमा रहेर चलेका विद्यालयहरूको ह्वात्तै सङ्ख्या बढेको देखिन्छ । संस्थागत विद्यालयको सङ्ख्या नगरमा ४३ वटा रहेको तथ्याङ्कले स्पष्ट पारेको छ । संस्थागत विद्यालयतर्फ कक्षा १२ सम्म चलाउने अनुमति प्राप्त विद्यालयहरू ८ वटा रहेका छन् । त्यसमा पनि पथरीशनिश्चरे वडा नं.–१ मा एभरेष्ट बोर्डिङ स्कुल, भूपु. सैनिक बोर्डिङ, अन्नपूर्ण बोर्डिङ, न्यू पेगोडा रहेका छन् । त्यसैगरी वडा नं. २ मा वाल्मीकि बोर्डिङ, रेडस्टार मावि रहेका छन् । पथरीशनिश्चरे वडा नं.–९ मा मोरङ मेरीगोल्ड अङ्ग्रेजी स्कुल र वडा नं.–१० मा अरूणोदय बोर्डिङ स्कुल रहेका छन् ।

त्यसैगरी कक्षा–१० सम्म अनुमति प्राप्त गरेका बोर्डिङ स्कुलहरूमा ७ वटा विद्यालयहरू रहेका छन् । पथरीशनिश्चरे–३ को पेगोडा मोडल बोर्डिङ स्कुल, पथरीशनिश्चरे–४ ब्राईट सनराइज बोर्डिङ स्कुल, पथरीशनिश्चरे–६ को कञ्चनजङ्गा बोर्डिङ स्कुल, पथरीशनिश्चरे– ९ को प्याराडाइज बोर्डिङ स्कुल, बालजागरण विद्या मन्दिर र पथरीशनिश्चरे–१० को केबी मेमोरियल र बालनमुना विद्या मन्दिर स्कुल रहेका छन् । कक्षा–८ सम्म अनुमति प्राप्त विद्यालयहरूमा पथरीशनिश्चरे–२ को जूनतारा बोर्डिङ, चिनारी बोर्डिङ, पथरीशनिश्चरे–४ को सुपव् अङ्ग्रेजी बोर्डिङ स्कुल, पथरीशनिश्चरे–६ को पूर्व क्षितिज बोर्डिङ स्कुल, हसन्दह डनबस्को र पथरीशनिश्चरे–९ को ब्राईट केरियर बोर्डिङ स्कुल रहेका छन् । कक्षा–९ अनुमति प्राप्त विद्यालय पथरीशनिश्चरे–४ मा रहेको कीर्तिपुर एकेडेमी बोर्डिङ स्कुल मात्र हो । कक्षा–७ मा अनुमति प्राप्त १ विद्यालय, कक्षा–६ सम्म चलेका ६ वटा, कक्षा–५ सम्म चलेका ६ वटा, कक्षा ४ सम्म चलेका १, कक्षा–२ सम्म चलेका २ वटा, कक्षा–१ सम्म चलेका ३ वटा र बालकक्षा २ वटा चलेको पथरीशनिश्चरे शिक्षा, युवा तथा खेलकुद शाखाकी छैटौं अधिकृत विना मिश्र दाहालले जानकारी दिनुभएको छ ।

सामुदायिक विद्यालयतर्फको शिक्षक सङ्ख्या र विद्यार्थी सङ्ख्याको कुरा गर्ने हो भने २०८३ को पथरीशनिश्चरे नगरपालिका शिक्षा, युवा तथा खेलकुद शाखामा रेकर्ड भएअनुरूप देखिएको छ । यस शाखामा दर्ता भएका शिक्षक सङ्ख्या प्राथमिक तहमा स्थायी १ सय २७, करार १४, राहत शिक्षक २३ रहेका छन् । त्यसरी नै निम्न माध्यमिकतर्फ ६ देखि ८ सम्म स्थायी ३१, करार १, राहत १९ जना, अन्य ८ जना र माध्यमिकतर्फ स्थायी २८, करार छैन, राहत ५, अन्य १३ र साविक उच्च मावि दरबन्दी कक्षा ११ र १२ पढाउने शिक्षकहरूको दरबन्दी ३८, अनुदानमा १२ जना रहेको तथ्याङ्कले स्पष्ट पारेको छ ।

त्यसरी नै विद्यार्थी सङ्ख्यामा सामुदायिकमा आधारभूत कक्षा १ देखि ५ सम्म १ हजार १ सय ३७ छात्रा, छात्रमा १ हजार ४७, धार्मिकमा छात्रा १६, छात्र १३ रहेका छन् । त्यसरी नै आधारभूत कक्षा ६ देखि ८ सम्ममा छात्रा १ हजार ९२, छात्रमा १ हजार ६० र धार्मिकमा २ जना रहेका छन् । माध्यमिकतर्फ कुरा गर्ने हो भने छात्राको सङ्ख्या कक्षा ९ र १० मा ७ सय ८२ , छात्र ६ सय ४२ र कक्षा ११ र १२ मा छात्रा ७ सय ५७ र छात्र ६ सय ८४ रहेका छन् । सामुदायिक विद्यालयमा छात्राको सङ्ख्या ३ हजार ६ सय ८४ र छात्रतर्फ ३ हजार ४ सय ३ रहेका छन् । कूल विद्यार्थी सङ्ख्या ७ हजार १ सय १७ रहेका तथ्याङ्कले स्पष्ट पारेको छ ।

संस्थागत विद्यालयको शिक्षक सङ्ख्याको कुरा गर्दा २०८२ मा शिक्षकहरुको संख्या ५ सय ७०, कर्मचारीको संख्या १ सय ८८ जनालाई रोजगारी दिएको जानकारी पथरी शनिश्चरे नगर प्याव्सनका अध्यक्ष सन्तोष बस्नेतले बताउनु भयो । २०८२ को इएमआइएस रेकर्डअनुसार विद्यार्थी सङ्ख्या कक्षा १ देखि ५ सम्म २६ सय १० छात्रा र छात्र ३ हजार २५ रहेका छन् । त्यसैगरी आधारभूत कक्षामा  ६ देखि ८ सम्म छात्र १ हजार २ सय ३७ र छात्रा १ हजार ४ सय ८१ रहेका छन् । माध्यमिकतर्फ कक्षा ९ र १० मा छात्रा ५ सय ४२ र छात्र ६ सय ८८ जना रहेका छन् । माध्यमिकतर्फ (कक्षा ११ र १२) मा छात्रा ७ सय ७३ र छात्र ६ सय ८४ रहेका छन् । संस्थागत तर्फको छात्रा जम्मा ४ हजार ९ सय ६२ र छात्रतर्फ ५ हजार ८ सय ३८ जना रहेको रेकर्ड पथरीशनिश्चरे नगरपालिकाको शिक्षा, युवा तथा खेलकुद शाखामा रहेको तथ्याङ्कले स्पष्ट पारेको छ । कूल जम्मा विद्यार्थी सङ्ख्या १० हजार १० जना रहेको रेकर्डमा देखिएको छ ।

पूर्वतिर मोरङको पथरी शनिश्चरे नगरपालिकाको क्षेत्र अन्तर्गत २७ वटा सामुदायिक विद्यालय, ४ वटा बालविकास केन्द्र, जिविओ विद्यालय र ३ वटा औपचारिक अध्ययन केन्द्र रहेका छन् । संस्थागततर्फ ४१ वटा विद्यालय र २ वटा बालकक्षा अन्तर्गत रहेका छन् । तिनीहरूमा बढिमा विभिन्न कक्षा–१२ सम्मको अध्ययन–अध्यापन हुने गरेका छन् । कतिपय अभिभावकहरूलाई आफ्ना बालबालिकाहरूलाई शिक्षादीक्षा दिलाउने सम्बन्धमा अङ्ग्रेजीमोह जागेको अवस्था छ । यसका लागि संस्थागत विद्यालय नै अभिभावकहरूको रोजगारमा पर्ने गरेको थियो । तथापि पछिल्लो समयमा सामुदायिक विद्यालय विकास, शिक्षा–शिक्षण विधिको विकास, अनुशासन, आचरण र नैतिकवान शिक्षादीक्षा आदिका कारणले सामुदायिक विद्यालयहरूले संस्थागत विद्यालयहरूलाई उछिनेर गति लिएको देखिएको छ ।

पथरी शनिश्चरे नगरभित्रमा अधिकांश सामुदायिक विद्यालयहरूले आफ्नो गतिलाई पठनपाठनको भाषाको रूपमा अङ्ग्रेजी माध्यमलाई नै अनिवार्य अध्यापन गराउँदै आएका छन् । अहिले सामुदायिक विद्यालयहरूमा विद्यार्थीहरू बढि भएको तथ्याङ्कले दर्शाएको छ । समाजमा अङ्ग्रेजी मोह पालेका अभिभावकहरूका लागि शैक्षिक गन्तव्यका रूपमा सामुदायिक विद्यालयहरू पर्ने गरेका देखिन्छन् । यसपाली बालेन सरकारले चलाएको संस्थागत विद्यार्थीहरूलाई एकपटक भर्ना शुल्क र मासिक शुल्क नलिने निर्णयले पनि यतिबेला शैक्षिक क्षेत्रको माहोल तातेको छ । संस्थागत विद्यालयमा सञ्चालकले पनि कुनै पनि बहानामा भर्ना शुल्क र बैशाख महिनाको फी नलिई नछोड्ने भएको अवस्था छ ।

संस्थागत विद्यालयहरूले विद्यार्थीसँग लिने गरेको शुल्कमा समेत छुट नदिएपछि यसबाट अभिभावकमा आर्थिक भार बढ्न थालेको छ । यसबाट अभिभावकको जीवनमा थोपरिने आर्थिक समस्या र अभिभावकको अपेक्षित अङ्ग्रेजी मोह पनि सामुदायिक विद्यालयले नै उपलब्ध गराइ दिएको कारण संस्थागतभन्दा सामुदायिक विद्यालय भर्नाका लागि रोजाइ र खोजाइमा पर्ने गरेको हो । यतिबेला समुदायको आधारशीला निर्माण गर्न कसिएको राज्यले पनि गरिब, विपन्न र लक्षित समुदायका छोराछोरीलाई बजारमा प्रचलित शिक्षा उपलब्ध गराउने उद्देश्य लिए अनुरूप सामुदायिक विद्यालयहरूको स्तरोन्नति भएको छ । सामुदायिक विद्यालयहरूमा तालिमप्राप्त शिक्षक–शिक्षिकाहरूबाट पठनपाठन हुने हुनाले पनि संस्थागतभन्दा बढि सामुदायिक विद्यालयप्रति आकर्षक बढ्को छ ।

त्यसमा पनि कक्षा–८ सम्म अध्यापन गर्ने विद्यार्थीहरूको परिणात्मक र गुणात्मक हिसाबले पनि विद्यालयको नतिजा आउन नसकिरहेको अवस्था त सबैमा जगजाहेर नै छ । पहिले जिल्लास्तरीय भनेर लिइएको कक्षा ८ को परीक्षा पछि नगरस्तरीय परीक्षा लिन थालिएको पाइन्छ । त्यसमा पनि २०८१ को आधारभूत तह कक्षा–८ उत्तीर्ण सङ्ख्यालाई केलाएर हेर्दा यसमा सामुदायिक र संस्थागत विद्यालय गरी ४१ वटा विद्यालयले यस परीक्षामा सहभागीता जनाएका थिए । सामुदायिकतर्फ ११ वटा स्कुल र संस्थागततर्फ ३० वटा बोर्डिङ स्कूल परीक्षामा सामेल भएका छन् । परीक्षा स्वच्छ, अनुशासित, भयरहित र मर्यादित भएको थियो । २०८१ को कक्षा ८ को परीक्षामा वाल्मीकि विद्यालयबाट ३ जनाले ४ जीपीए ल्याएका थिए भने एभरेष्टबाट १ जनाले ४ जीपीए ल्याएको थियो । दोस्रोमा २०८१ को कक्षा ८ को परीक्षामा सुपव् इङ्लिस बोर्डिङ स्कूलको ३.९९ जीपीए थियो ।

२०८१ मा सामुदायिकमा सबैभन्दा बढि पञ्चायत माविबाट ३.८४ जीपीए दोस्रोमा जनता मावि पथरी शनिश्चरे–३ बाट ३.४८ र तेस्रोमा पथरी शनिश्चरे–६ को बाल कल्याण माविले ३.३३ जीपीएल्याएका थिए । संस्थागततर्फ १ जना पनि नन् ग्रेडेड (फेल नभएको) विद्यार्थी अवस्था रहेको छ । सामुदायिकतर्फ भने सामाजिक आधारभूत विद्यालय पथरीशनिश्चरे–३ र दुर्गा आधारभूत विद्यालय पथरीशनिश्चरे–६ ले १ जना पनि विद्यार्थी उत्तीर्ण गराउन सकेका थिएनन् । अमरसिंह मा.वि. पथरी शनिश्चरे–६ ले १ जना मात्र विद्यार्थी उत्तीर्ण गराएको अवस्था देखिएको छ । त्यसरी नै सामुदायिक पञ्चायत मावि पथरीशनिश्चरे वडा नं.–१ मा रहेको विद्यालयले ४३ प्रतिशत पास गराउन सफल र दोस्रोमा दुर्गा मावि पथरी शनिश्चरे ७ ले ४२.९ प्रतिशत विद्यार्थी उत्तीर्ण गराएको रेकर्ड नगर युवा, शिक्षा तथा खेलकुद शाखाले बताएको छ । २०८१ मा कुल विद्यार्थी सङ्ख्या १३ सय ६५ ले परीक्षामा सामेल भई परीक्षा दिएका थिए । तीमध्ये ७ सय २१ जना विद्यार्थी उत्तीर्ण भएका छन् भने ६ सय ४४ जना विद्यार्थी नन् ग्रेडेड भएका थिए । जसमा कतिपय विद्यार्थीहरूले ‘ड्रप आउट’ भएर विद्यालय नजाने तथ्याङ्क पनि बाहिरिएको अवस्था छ ।

त्यसैगरी शैक्षिक वर्ष २०८२ को विद्यालयगत रूपमा कक्षा–८ को नतिजा विवरण जम्मा सहभागी विद्यालय ४२ वटा रहेका थिए । सामुदायिक विद्यालयतर्फ १८ वटा, संस्थागततर्फ २४ वटा विद्यालय सामेल थिए । संस्थागततर्फ ४ जीपीए वाल्मीकि माविले २ वटा र एभरेष्ट माविले १ वटा मात्र हात पार्न सफल भएको छ । दोस्रोमा सबैभन्दा बढि ३.९७ जीपीए ल्याउने ग्रेटग्रेस विद्यालय, तेस्रोमा ३.९७ जीपीए ल्याउने पेगोडा मोडल र न्यू पेगोडा इङ्लिस बोर्डिङ स्कुल र मोरङ मेरीगोल्ड इङ्लिस बोर्डिङ स्कुलले ३.९३ जीपीए ल्याएका छन् । १ सय प्रतिशत पास हुने संस्थागत बोर्डिङ स्कुलको सङ्ख्या १२ वटा पुगेको छ । जसमा बालजागरण विद्यालय मन्दिर पथरीशनिश्चरे–९, दुर्गा आधारभूत विद्यालय पथरी शनिश्चरे–८, ग्रेटग्रेस बोर्डिङ स्कुल पथरी शनिश्चरे–४, हसन्दह डनबस्को इ.बोर्डिङ स्कुल पथरी शनिश्चरे–६, कञ्चनजङ्घा बोर्डिङ स्कुल पथरीशनिश्चरे–६, के.बि. स्मारक इ. बोर्डिङ स्कुल पथरी शनिश्चरे–१०, कीर्तिपुर एकेडेमी पथरी शनिश्चरे–४, न्यू पेगोडा बोर्डिङ स्कुल पथरी शनिश्चरे–१, पेगोडा मोडल ई.बोर्डिङ स्कुल पथरी शनिश्चरे–३, पूर्व क्षितिज ऐकेडेमी पथरी शनिश्चरे–६ र सुपव् बोर्डिङ स्कुल पथरी शनिश्चरे–४ रहेका छन् ।

सामुदायिक विद्यालयतर्फ पञ्चायत माविको विद्यार्थी सङ्ख्या १ सय ६२ जनाले परीक्षामा सहभागी भएका थिए भने १ सय ४३ जना विद्यार्थीको सङ्ख्या बढेर उत्तीर्ण सङ्ख्या निकै राम्रो ‘पास आउट’ देखिएको छ । त्यसमा सामुदायिकतर्फ २०८२ मा पञ्चायत माविले सबैभन्दा बढि ८८.२७ ग्रेडेड विद्यार्थी प्रतिशत पास गराएको छ भने ३.९३ जीपीए ल्याई सामुदायिक मावितर्फमा नगरको उत्कृष्ट पर्न सफल भएको छ । सामुदायिकतर्फ दोस्रोमा जनता मा.वि. पथरी शनिश्चरे–३ बाट १ सय ६ विद्यार्थी परीक्षामा सहभागीमध्ये ६२ जना विद्यार्थी पास भएका छन् भने ४४ जना नन् ग्रेडेड विद्यार्थी रहेका छन् । जसमा ग्रेडेड विद्यार्थी प्रतिशत ५८.४९ प्रतिशत मात्र हो । त्यसरी नै दोस्रोमा अमरसिंह मावि पथरी शनिश्चरे–६ मा रहेको परीक्षामा सहभागी विद्यार्थी सङ्ख्या ५० छ भने ग्रेडेड विद्यार्थी ३२ जना, ग्रेडेड विद्यार्थी प्रतिशत ६४ प्रतिशत रहेको छ ।

यसरी कुल विद्यार्थी सङ्ख्या १४ सय ८२ जनाले परीक्षामा सामेल भएका थिए भने १२ सय ३३ विद्यार्थी सङ्ख्या ग्रेडेड गरिएको अवस्था देखिएको छ । जसमध्ये २ सय ४९ नन् ग्रेडेड विद्यार्थी सङ्ख्या देखिएको छ । यसपालि २०८२ मा समग्र रूपमा ८३.१३ ग्रेडेड विद्यार्थी प्रतिशत उत्तिर्ण भएका छन् । गत सालको आधारभूत तह कक्षा–८ को परीक्षा नतिजा यसपालि २०८२ सँग तुलना गर्दा कमजोर उत्तिर्ण सङ्ख्या देखिएको थियो भने यसपालिको परीक्षामा सुधारात्मक परीक्षा नतिजा देखिएको अवस्था छ । संस्थागत विद्यालयहरूले पहिलेभन्दा यसपालि निदानात्मक ढङ्गले शिक्षण प्रणालीलाई अपनाएर शिक्षण गरेको देखिएको छ । त्यसमा पनि नगरमा आधारभूत तहको परीक्षालाई पनि एउटा ठूलो चुनौती अनि विद्यालयको प्रतीक मानेर शिक्षण व्रिmयाकलाप, शिक्षण सिकाइ जस्ता कुारहरू अवलम्बन गरिएको स्पष्ट देखिएको पाइयो ।